Con đường sáng tạo

Thực ra từ đầu tính viết theo dạng liên văn bản (intertextuality), sự trích dẫn trực  tiếp từ nhiều nguồn và nhiều ý để hỗ trợ cho phần trình bày của cuốn sách. Thứ mà chỉ có trên mạng mới làm được, nhờ công cụ internet, sách in thì chịu.

Nhưng sau khi đọc một phần giới thiệu trên Viện Văn học, thấy là cần phải xem lại việc mình hiểu bao nhiêu, và hiểu như thế nào về liên văn bản.

Để chê trách một cuốn sách thật không đơn giản. Như tôi theo học một lớp dịch thuật triết học được mở cho mọi thành phần và miễn phí ở trường Nhân văn, hôm đó thầy tôi cầm một quyển “Triết học Mỹ” lên và nói vài lời về nó. Đại khái mở đầu rất khiêm nhường, tôi không dám chê trách những vị này, nhưng ít ra khi nói về triết học Mĩ, phải nêu được tên tài liệu tham khảo, đằng này không có một dòng nào về tài liệu tham khảo.

Không thể bịa ra được những điều ta nói và viết ở thời buổi hiện nay, cũng như không thể tự sinh ra biết đọc biết viết và đầu óc ta lập tức giác ngộ, hiểu những điều cao siêu, tự có thể phát biểu về chúng một cách triết lí, có hệ thống, bài bản, có tính kế thừa. Bạn không thể hiểu người khác, phát biểu về người khác nếu bạn không đọc họ. Và kĩ năng làm việc với văn bản, trích dẫn để minh chứng cho lí thuyết của mình, vân vân.

Rồi thầy mình nói, nhìn chung, công việc nghiên cứu của khoa học nước nhà đang lâm vào hoàn cảnh như vậy.

Con đường sáng tạo của Nguyễn Hữu Hiệu biên dịch là một cuốn sách dịch những bài liên quan đến phương pháp văn chương của một vài tác giả nổi tiếng trên thế giới. Sách được nhà Trẻ xuất bản năm 2006, nhưng những tác giả lại là ảnh hưởng lớn của thế kỉ 20. Về thời gian, nó không phải là một tác phẩm đón đầu, không phải là tác phẩm có những tác  giả ảnh hưởng trực tiếp đến thời hiện đại, khi mà giới văn sĩ bắt đầu bằng liên văn bản, hậu hiện đại, giải cấu trúc, thì những tác gia được chọn dịch mang một nét  cũ kĩ.

Xác định ngay từ đầu rằng cuốn sách là một tác phẩm nghiên cứu thứ cấp, chưa phải là hàng đầu trong thời điểm này. Với cụm từ “on literature” + tên tác giả là có thể có được những bài thú vị về văn chương của những tác giả bạn quan tâm. Nhưng bộ lọc của chúng ta đôi khi không chuẩn, giống như bạn không tin rằng những gì bạn tìm thấy là kho vàng cho tri thức của bạn. Nên có một dòng sách tự nguyện là ngọn đèn hướng dẫn.

Khi xem kĩ vào phần giới thiệu của tác giả, mới biết rằng nhà Trẻ đã hâm nóng lại bầu rượu cũ. Tác giả biên dịch tác phẩm vào thập niên 70, khi những tác gia được nhắc đến trong sách còn ảnh hưởng mạnh mẽ.

Có một lỗi lầm như thế, thường xảy ra giữa tác phẩm cũ được in lại, ý là nhà Trẻ còn giữ phần giới thiệu, một vài nhà khác, cắt hẳn phần ấy, chôn cả thời gian người viết hoàn thành, để làm người đọc thiếu tìm hiểu nghĩ rằng mình là người đầu tiên cho xuất bản. Đến khi tìm đọc tư liệu khác mới biết không chỉ đã từng được xuất bản, mà còn xuất bản nhiều tác phẩm khác, chứ không phải là duy nhất. Thời nay, chúng ta hay bị ấn tượng ở cao và một mình, đầu tiên, và duy nhất.

Nhưng quyển sách này đứng dưới góc độ dịch thuật là một sự trân trọng.

Ngay sau lời giới thiệu phi thời gian của nhà xuất bản là một câu được trích trong thư của Vincent van Gogh gửi cho Théo: “Trong cuộc đời và trong cả hội hoạ cũng vậy, rất có thể anh bỏ qua không cần Thượng đế, nhưng anh, kẻ khổ đau, anh không thể bỏ qua không cần tới một điều cao viễn hơn chính anh, chính là đời anh: quyền năng sáng tạo.”

Tiếng Anh nó là thế này: “I can very well do without God both in my life and in my painting, but I cannot, suffering as I am, do without something which is greater than I am, which is my life, the power to create. ”

nguồn ở đây: http://www.brainyquote.com/quotes/authors/v/vincent_van_gogh.html

Ở một quốc gia có nền dịch thuật phát triển và mạnh mẽ, thì nên có nhiều người dịch cùng 1 tác phẩm. Một là, khả năng đọc ngoại ngữ của người dịch nhiều. Hai là, mỗi một dịch  giả là một người có nghệ thuật chuyển ngữ riêng biệt, và chính điều này, thúc đẩy việc sử dụng tiếng mẹ đẻ phong phú trong cùng một từ từ ngoại ngữ.

Nhưng, dịch thuật ở Việt nam đang thiếu người trầm trọng, giảm cả về chất lẫn về lượng so với các bậc tiền bối, lại còn không được trả lương đủ để trang trải đời sống của mình. Thế là chỉ chạy theo lượng, tạm thời bỏ qua chất. Chọn dịch những gì có đại chúng bỏ qua tác phẩm có dấu ấn mà khó đọc. Phục vụ cho nhu cầu số đông hơn là nhu cầu nghiên cứu. Như Phan Cẩm Thượng nói “ngày nay đọc sách vì vui thì ít, mà vì tiền thì nhiều”.

Về mặt nghiên cứu, với một tác phẩm biên dịch như thế này, thực sự chưa đủ. Bản thân nhà nghiên cứu phải có một chìa khoá giải mã văn bản là ngoại ngữ, ít nhất cũng phải là 1 ngoại ngữ thông dụng. Ở thời điểm mà trình độ tiến sĩ không chỉ là phải đạt được, mà còn phải có ít nhiều bằng tiến sĩ liên quan nhau, để tiến tới nghiên cứu sau tiến sĩ, thì trí thức mói tiến xa trên con đường nghiên cứu của mình.

Nhìn lại một cuốn sách dạng biên dịch nên buồn nhiều hơn vui. Buồn vì, nếu cuốn sách như thế tồn tại là do nhu cầu không thể đọc được ngoại ngữ, để có thể truy đọc bản gốc, hoặc tham khảo ở một văn bản khác. Hai là, khi đi qua bộ lọc của một người, tức theo sở thích của người biên dịch, chính bản thân mình như đang nhai lại một nhúm thức ăn đã được ăn. Như đứa trẻ còn yếu kém, không thể tự chủ trong việc tiêu hoá.

Khi trí thức thế giới bước sang con đường giải tri thức, nghĩa là họ đã cầm chắc trong tay các công cụ, họ hiểu rõ, và buông ra thì mình vẫn còn phải bám theo các công cụ đã cũ, Tình trạng đó không thể đổ thừa cho việc xã hội không ưu đãi, chỉ có cách làm việc khoa học của bản thân mỗi cá nhân, và tư duy về tri thức của mình mà thôi.

trong bức thư gửi ngày 1 tháng 9 năm 1888 của Vicent van Gogh gửi cho Théo không có câu này, có lẽ nó đã nằm ở đâu đó, sai thời gian.

Có thể tìm hiểu thêm tại đây: http://www.vggallery.com/letters/main.htm

Đó không phải là nhầm lẫn gì lớn lao, chỉ là buồn hơn sau chừng ấy thời gian, vẫn còn có người trích dẫn lại câu này, từ tác phẩm đây, và không tìm hiểu thêm gì cả.

Con đường sáng tạo đòi hỏi tự thân vận động rất nhiều.

28.8.2011

Nhu Huinh

5 thoughts on “Con đường sáng tạo

  1. Hôm nay mình xin hầu chuyện bác mấy dòng!🙂

    1 – Cuốn của ông NHH mình có đọc lâu rồi, và cũng ko nhớ gì cả, vì ko phải lĩnh vực ưa thích, hì hì!

    2 – Tình trạng nghiên cứu tại VN: giới KHTN mà phần đông còn tầm bậy, thì giới KHXH còn tầm bậy cỡ nào! Bản thân mình nghĩ nghiên cứu KHXH ít nhiều khó hơn KHTN, vì nó đề cập chủ yếu tới con người; mà cái đối tượng nghiên kú này rất khó đưa vào chuẩn.

    3 – Tình trạng dịch thuật tại VN: nói chung là buồn! Phần đông thì: người giỏi ngoại ngữ thì cái phông màn văn hóa chưa đủ; còn người có ít nhiều văn hóa thì thường cái phông màn ngoại ngữ lại thiếu sót. Tìm được những vị dịch giả ra thiệt như Nguyễn Hiến Lê, Phạm Công Thiện, Bùi Giáng, Cao Xuân Hạo v.v. thật là khó như lấy sao trên trời!

    4 – Tiếp cận kiến thức: vì tình trạng dịch thuật như vậy, mình nghĩ rằng ai quan tâm đến đề tài nào thì cố gắng đọc được nguyên bản; không thì ít ra cũng đọc được bằng tiếng Anh, 1 thứ lingua franca ngày nay.

    5 – Một chút về triết học: theo mình thấy thì thời đại của triết học đã qua rồi. Vả lại, triết học ngày nay đã sa đà vào những thứ ngôn ngữ chữ nghĩa kiểu “chẻ sợi tóc làm tư”. Riêng triết học thì không có modern hay post-modern gì cả; chỉ là ông nào đã quan tâm đến mảng nào thì ông nên theo đuổi nó cho đến cùng, hoặc là ông đúng như Godel, hoặc là ông trật như Frege, hì hì!

    Ở VN, mình lấy bác BVNS làm ví dụ. Quả thật mình chưa đọc 1 chữ nào trong các dịch phẩm về Kant, Hegel ông đã làm. Nhưng tình cờ 1 hôm mình vô trang sgtt.vn đọc 1 số bài bác BVNS viết về triết học khoa học – philosophy of science trong mục “trò chuyện triết học” thì mình thấy bác viết sai nhiều. Bác BVNS mà như vậy, thì mình ko mấy lạc quan về các nhà dịch khác!🙂

    Có lẽ phải đợi thêm 5 – 10 năm nữa, biết đâu xuất hiện 1 hiện tượng kiểu Phạm Công Thiện ngày xưa bác nhỉ!🙂

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s